Wraz z wprowadzeniem ustawy o fundacji rodzinnej z dnia 26 stycznia 2023 r. powstało w Polsce nowe narzędzie planowania sukcesji i zarządzania majątkiem rodzinnym. Jednym z praktycznych pytań, które pojawiają się w kontekście funkcjonowania fundacji rodzinnych, jest możliwość ich ekspansji zagranicznej poprzez tworzenie oddziałów poza granicami Polski. Kwestia ta wymaga szczegółowej analizy prawnej, uwzględniającej zarówno konstrukcję jednostek terenowych przewidzianych w polskiej ustawie, jak i ograniczenia wynikające z charakteru prawnego fundacji rodzinnej.
Jednostki terenowe fundacji rodzinnej – podstawy prawne
Ustawa o fundacji rodzinnej w art. 10 przewiduje możliwość tworzenia przez fundację rodzinną jednostek terenowych. Przepis stanowi lakonicznie: „Fundacja rodzinna może posiadać jednostkę terenową albo jednostki terenowe”. Ta pozornie prosta regulacja rodzi jednak szereg pytań interpretacyjnych, szczególnie w kontekście możliwości działania transgranicznego.
Charakter prawny jednostek terenowych
Jednostka terenowa fundacji rodzinnej ma specyficzny charakter prawny, który fundamentalnie różni się od oddziału przedsiębiorcy w rozumieniu prawa handlowego. Nie jest to odrębny podmiot prawa – stanowi jedynie wyodrębnioną organizacyjnie część działalności fundacji rodzinnej, zorganizowaną w miejscu innym niż siedziba fundacji. Jednostka terenowa nie posiada osobowości prawnej i pozostaje w pełni zależna od fundacji rodzinnej, stanowiąc integralną część jej struktury organizacyjnej.
Funkcjonowanie jednostek terenowych opiera się na statucie fundacji rodzinnej. Zgodnie z art. 26 ust. 3 pkt 4 ustawy o fundacji rodzinnej, już sam statut może przewidywać utworzenie jednostki terenowej. Jeśli statut fundacji rodzinnej nie zawiera takich postanowień, jednostka terenowa może być utworzona w toku działalności fundacji na podstawie uchwały zgromadzenia beneficjentów (art. 72 pkt 5). Czytaj również: Powództwo o uchylenie uchwały fundacji rodzinnej oraz Jak zaskarżyć uchwałę fundacji rodzinnej?
Możliwość tworzenia jednostek terenowych za granicą
Argumenty za dopuszczalnością
Literalne brzmienie art. 10 ustawy nie zawiera ograniczeń terytorialnych co do lokalizacji jednostek terenowych. Przepis posługuje się neutralnym określeniem „jednostka terenowa”, nie precyzując, że musi ona znajdować się na terytorium Polski. Taki sposób sformułowania przepisu może sugerować, że ustawodawca nie wykluczał możliwości tworzenia jednostek terenowych poza granicami kraju.
Ponadto, fundacja rodzinna jako osoba prawna ma zdolność prawną i może podejmować czynności prawne, w tym także o charakterze transgranicznym. Może nabywać nieruchomości za granicą, zawierać umowy z podmiotami zagranicznymi czy prowadzić tam działalność gospodarczą w dozwolonym zakresie. W takim kontekście logiczne wydaje się, że może również organizować swoje struktury w sposób odpowiadający geografii swojej działalności.
Argumenty przeciw
Z drugiej strony, istnieją poważne argumenty przeciwko takiej interpretacji. Fundacja rodzinna jest podmiotem prawa polskiego, utworzonym na podstawie polskiej ustawy i podlegającym polskiej jurysdykcji. Jej siedziba musi znajdować się w Polsce, a działalność podlega polskiemu nadzorowi rejestrowemu.
Kluczowy jest art. 117 ustawy, który przewiduje wpis do rejestru fundacji rodzinnych „siedzib i adresów jednostek terenowych fundacji rodzinnej”. Rejestr fundacji rodzinnych jest prowadzony przez polski sąd rejestrowy, który sprawuje nadzór nad fundacjami rodzinnymi zgodnie z polskim prawem. Wpis zagranicznej siedziby jednostki terenowej do polskiego rejestru mógłby nastręczać znacznych trudności praktycznych i prawnych. Choć w kontekstu wydaje się, że ustawodawca miał na myśli jednostki krajowe – przepis tego jednoznacznie nie przesądza.
Kwestie prawa międzynarodowego prywatnego
Sytuację komplikuje fakt, że chociaż polska ustawa nie przyznaje wprost kompetencji do tworzenia oddziałów zagranicą, to zagraniczne przepisy nie muszą stać w opozycji do takiego rozwiązania. Wręcz przeciwnie – analiza międzynarodowych standardów prawnych wskazuje na powszechną akceptację dla zagranicznych struktur podmiotów z innych jurysdykcji.
Polskie prawo w art. 19 ustawy o fundacjach wprost zezwala fundacjom zagranicznym na tworzenie przedstawicielstw w Polsce po uzyskaniu ministerialnego zezwolenia. Zasada wzajemności w prawie międzynarodowym sugeruje, że inne państwa mogłyby podobnie traktować polskie fundacje rodzinne. Zasada wzajemności, fundamentalna w prawie międzynarodowym prywatnym, sugeruje że jeśli Polska akceptuje zagraniczne fundacje na swoim terytorium, to inne państwa mogłyby zastosować podobne podejście wobec polskich fundacji rodzinnych. Odmowa takiej wzajemności wymagałaby szczególnego uzasadnienia, którego brak w międzynarodowej praktyce.
Nie ma wątpliwości, że fundacja rodzinna może nabywać zagranicą mienie, a tym samym może też mieć zakład do celów podatkowych (permanent establishment). Ogólną zasadą w tym zakresie jest, aby zakłady podatkowe miały jednocześnie konkretne formuły korporacyjne. Choć istnienie zakładu podatkowego nie jest zależne od tego czy ujawnił on się jako oddział zagranicznej osoby prawnej, to względy systemowe przemawiają za tym aby zakłady mogły, albo nawet – musiały, funkcjonować jako oddziały.
Argumentem systemowym jest relacja między zakładem podatkowym (permanent establishment) a strukturą korporacyjną. Fundacja rodzinna, nabywając zagranicą mienie i prowadząc tam działalność, może automatycznie utworzyć zakład podatkowy w rozumieniu umów o unikaniu podwójnego opodatkowania. Zakłady podatkowe powinny posiadać odpowiadające im struktury organizacyjne – w przeciwnym razie powstaje dysonans między rzeczywistością podatkową a prawną. Obecność zakładu podatkowego przy braku formalnej struktury organizacyjnej może generować niepotrzebne komplikacje w stosunkach z lokalnymi organami podatkowymi i regulacyjnymi.
Względy praktyczne także przemawiają za formalizacją zagranicznej obecności. Lokalne organy administracyjne, banki, kontrahenci i sądy wykazują naturalną tendencję do oczekiwania lokalnie rozpoznawalnych form organizacyjnych. Działanie poprzez formalnie ustanowioną jednostkę terenową zwiększa transparentność, ułatwia komunikację z lokalnymi instytucjami i redukuje ryzyko niepotrzebnych komplikacji administracyjnych, które mogłyby powstać przy prowadzeniu działalności w „prawnej próżni” organizacyjnej.
Wnioski
Kwestia możliwości tworzenia przez fundację rodzinną jednostek terenowych za granicą pozostaje prawnie nierozstrzygnięta. Literalne brzmienie art. 10 ustawy o fundacji rodzinnej nie wyklucza takiej możliwości, jednak szereg argumentów systemowych przemawia za restryktywną interpretacją tego przepisu.
Do czasu uzyskania jednoznacznych wytycznych interpretacyjnych, fundacjom rodzinnym należy zalecać szczególną ostrożność przy planowaniu ekspansji zagranicznej poprzez tworzenie jednostek terenowych, preferując sprawdzone i bezpieczne prawnie formy działalności międzynarodowej (czytaj więcej nt.: Raje Podatkowe 2026: Globalna Mapa Jurysdykcji Offshore oraz Fundacja prywatna zagranicą).
