Artykuł 16 ustawy o fundacji rodzinnej formułuje jedną z fundamentalnych zasad tej instytucji: fundator nie odpowiada za zobowiązania fundacji rodzinnej. Przepis ten stanowi konsekwencję odrębności podmiotowej między osobą fizyczną a utworzoną przez nią osobą prawną. Warto jednak zrozumieć, gdzie przebiegają granice tej ochrony i w jakich sytuacjach może ona zostać przełamana.
Istota wyłączenia odpowiedzialności
Fundacja rodzinna z chwilą wpisu do rejestru uzyskuje osobowość prawną i staje się samodzielnym podmiotem praw i obowiązków. Oznacza to, że za wszelkie zobowiązania powstałe w związku z jej działalnością odpowiada wyłącznie ona sama, całym swoim majątkiem. Wierzyciele fundacji rodzinnej nie mogą kierować roszczeń bezpośrednio do fundatora z samego faktu, że to on utworzył fundację i wyposażył ją w majątek.
Ryzyko ekonomiczne fundatora ogranicza się zatem do wartości mienia wniesionego do fundacji (zob. Spis mienia fundacji rodzinnej). Jeżeli fundacja rodzinna utraci cały majątek wskutek nietrafionych decyzji inwestycyjnych lub innych okoliczności, fundator nie odzyska przekazanych aktywów, ale jednocześnie nie będzie musiał pokrywać jej zobowiązań z własnego majątku osobistego.
Specyfika fundacji rodzinnej na tle spółek kapitałowych
Pozycja fundatora pod względem odpowiedzialności różni się od pozycji wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w kilku istotnych aspektach.
Po pierwsze, ustawa o fundacji rodzinnej nie zawiera odpowiednika art. 13 § 2 Kodeksu spółek handlowych, który przewiduje odpowiedzialność wspólnika spółki kapitałowej w organizacji do wartości niewniesionego wkładu. Fundator, który nie wniósł w całości deklarowanego mienia na fundusz założycielski, nie ponosi z tego tytułu odpowiedzialności wobec wierzycieli fundacji rodzinnej w organizacji. Ochrona wierzycieli w tym przypadku sprowadza się do możliwości prowadzenia egzekucji z wierzytelności fundacji o wniesienie mienia.
Po drugie, charakter fundacji rodzinnej jako wehikułu wielopokoleniowego transferu majątkowego sprawia, że fundator z założenia nie oczekuje zwrotu wniesionego mienia. W spółce kapitałowej wspólnik może otrzymać dywidendę, gdy spółka osiągnie zysk i podejmie uchwałę o jego podziale. Fundator natomiast może otrzymywać świadczenia jako beneficjent fundacji rodzinnej (jeśli przyznano mu taki status), co stanowi naturalny element funkcjonowania fundacji.
Po trzecie, fundacja rodzinna prowadzi działalność gospodarczą w ograniczonym zakresie określonym w art. 5 ustawy, co zmniejsza prawdopodobieństwo powstania znaczących zobowiązań wobec osób trzecich niebędących beneficjentami (czytaj więcej nt.: Działalność gospodarcza fundacji rodzinnej).
Przypadki odpowiedzialności fundatora
Pomimo zasady wyrażonej w art. 16, w określonych sytuacjach fundator może ponosić odpowiedzialność za zobowiązania fundacji rodzinnej lub w związku z jej działalnością.
Odpowiedzialność nabywcy mienia po rozwiązaniu fundacji
Artykuły 103 i 104 ustawy przewidują odpowiedzialność osób, które nabyły mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Jeżeli fundator otrzyma majątek likwidowanej fundacji (co jest prawnie dopuszczalne na podstawie art. 103 § 1), będzie odpowiadał za jej zobowiązania. Odpowiedzialność ta jest jednak ograniczona do wartości nabytego mienia według stanu z chwili nabycia i cen z chwili zaspokojenia wierzyciela.
Nabycie przedsiębiorstwa fundacji
Na zasadach ogólnych wynikających z art. 55⁴ Kodeksu cywilnego, fundator który nabyłby od fundacji rodzinnej przedsiębiorstwo – czy to w ramach likwidacji, czy jako świadczenie na rzecz beneficjenta, czy w wyniku innej czynności prawnej – odpowiadałby za zobowiązania związane z tym przedsiębiorstwem.
Odpowiedzialność umowna
Nic nie stoi na przeszkodzie, aby fundator dobrowolnie przyjął odpowiedzialność za zobowiązania fundacji rodzinnej. Może to nastąpić poprzez przejęcie długu fundacji (art. 519 KC), udzielenie poręczenia za jej zobowiązania (art. 876 KC) lub ustanowienie na własnym majątku zabezpieczeń rzeczowych (hipoteki, zastawu) dla wierzytelności przysługujących wobec fundacji. Fundator może również zawrzeć umowę gwarancji lub umowę o świadczenie na rzecz osoby trzeciej.
Odpowiedzialność deliktowa
Jeżeli działania fundatora wyrządzą szkodę wierzycielom fundacji rodzinnej, może on ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 415 KC. Nie jest to jednak odpowiedzialność za cudze zobowiązania, lecz własna odpowiedzialność za czyn niedozwolony.
Skarga pauliańska
Czynności prawne fundatora dokonane z fundacją rodzinną mogą podlegać zaskarżeniu przez wierzycieli fundacji na podstawie art. 527-534 KC, jeżeli prowadziły do pokrzywdzenia tych wierzycieli. W praktyce sytuacje takie będą rzadkie, ponieważ fundacja rodzinna z założenia dysponuje znacznym majątkiem przy ograniczonym zakresie zobowiązań.
Przebicie zasłony korporacyjnej
Doktryna prawa spółek zna konstrukcję tzw. odpowiedzialności przebijającej (piercing the corporate veil), która pozwala w wyjątkowych przypadkach pociągnąć wspólnika do odpowiedzialności za zobowiązania spółki mimo zasady odrębności podmiotowej.
W literaturze wskazuje się cztery podstawowe sytuacje uzasadniające takie przebicie: pomieszanie sfer majątkowych spółki i wspólnika, nadmierne opanowanie spółki przez wspólnika, niedokapitalizowanie spółki oraz unicestwienie jej zdolności do zaspokajania zobowiązań.
Przeniesienie tych konstrukcji na grunt fundacji rodzinnej napotyka istotne trudności. Fundacja rodzinna nie prowadzi takiej działalności gospodarczej jak spółka i służy przede wszystkim gromadzeniu oraz pomnażaniu majątku celem realizacji świadczeń na rzecz beneficjentów. Trudno założyć, że fundator zdecyduje się na ryzykowną działalność właśnie w ramach fundacji rodzinnej, skoro może w tym celu wykorzystać spółkę kapitałową o niższych wymogach kapitałowych i większej swobodzie działania.
Jeżeli jednak fundator nadużywałby odrębności podmiotowej fundacji rodzinnej, działając na jej szkodę i krzywdząc wierzycieli dla własnej korzyści, teoretycznie możliwe byłoby powołanie się przez wierzyciela na art. 5 KC (zakaz nadużycia prawa) jako podstawę do przełamania ochrony wynikającej z art. 16 ustawy. W polskiej praktyce sądowej takie przypadki należą jednak do rzadkości, a orzecznictwo skłania się raczej ku stosowaniu odpowiedzialności deliktowej z art. 415 KC.
Praktyczne implikacje dla fundatorów
Wyłączenie odpowiedzialności fundatora za zobowiązania fundacji rodzinnej stanowi istotny element atrakcyjności tej instytucji. Fundator fundacji rodzinnej może przekazać znaczny majątek rodzinny do fundacji, zachowując pewność, że ewentualne niepowodzenia w zarządzaniu tym majątkiem nie zagrożą jego pozostałemu majątkowi osobistemu.
Należy jednak pamiętać, że ochrona ta nie jest absolutna. Dobrowolne przyjęcie odpowiedzialności (poręczenie, zabezpieczenie rzeczowe) może być wymagane przez kontrahentów fundacji, zwłaszcza instytucje finansowe. Odpowiedzialność może również powstać w związku z nabyciem mienia po rozwiązaniu fundacji lub w wyniku własnych czynów niedozwolonych fundatora.
Fundator powinien również mieć świadomość, że nadużywanie formy fundacji rodzinnej – choć teoretycznie możliwe do zakwestionowania – w praktyce znacznie częściej przybierze postać odpowiedzialności za zobowiązania wobec własnych wierzycieli na podstawie art. 8-9 ustawy, niż odpowiedzialności za zobowiązania samej fundacji (czytaj więcej nt. doradztwo prawne oraz oferty family office).
