Wprowadzenie
Określenie kręgu beneficjentów stanowi jedną z najważniejszych decyzji przy zakładaniu fundacji rodzinnej. To właśnie beneficjenci są podmiotami, w których interesie fundacja ma działać przez kolejne pokolenia. Nieprecyzyjne lub nieprzemyślane postanowienia statutu w tym zakresie mogą prowadzić do sporów, nieważności poszczególnych regulacji, a w skrajnych przypadkach – do paraliżu funkcjonowania całej struktury.
Niniejsze opracowanie koncentruje się na aspektach praktycznych, które przedsiębiorca powinien rozważyć przed sporządzeniem statutu.
Projektowanie struktury beneficjentów
Wybór między oznaczeniem imiennym a kryteriami abstrakcyjnymi
Fundator dysponuje dwoma podstawowymi metodami określenia beneficjentów. Pierwsza polega na wskazaniu konkretnych osób z imienia i nazwiska. Druga opiera się na sformułowaniu kryteriów, których spełnienie powoduje nabycie statusu beneficjenta.
Oznaczenie imienne zapewnia pewność co do kręgu uprawnionych, lecz wymaga zmiany statutu przy każdej modyfikacji tego kręgu. Kryteria abstrakcyjne (np. „zstępni fundatora”, „małżonkowie zstępnych”) pozwalają na automatyczne rozszerzanie kręgu beneficjentów wraz ze zmianami w rodzinie, lecz wymagają starannego sformułowania, by uniknąć sporów interpretacyjnych.
W praktyce doradczej optymalnym rozwiązaniem bywa połączenie obu metod: imienne wskazanie beneficjentów pierwszego pokolenia z jednoczesnym określeniem kryteriów dla przyszłych pokoleń.
Różnicowanie kategorii beneficjentów
Statut może przewidywać różne kategorie beneficjentów z odmiennymi uprawnieniami. Typowa struktura obejmuje:
Beneficjentów głównych – otrzymujących regularne świadczenia o charakterze alimentacyjnym lub inwestycyjnym, uczestniczących w zgromadzeniu beneficjentów z prawem głosu (zob. Polisy inwestycyjne oraz Fundusze luksemburskie).
Beneficjentów warunkowych – których uprawnienia aktualizują się po spełnieniu określonych przesłanek (osiągnięcie wieku, ukończenie studiów, zawarcie małżeństwa).
Beneficjentów rezydualnych – uprawnionych wyłącznie do otrzymania mienia w razie rozwiązania fundacji, bez bieżących świadczeń.
Takie zróżnicowanie pozwala na elastyczne dostosowanie struktury do celów sukcesyjnych fundatora, przy czym każda z tych kategorii wymaga odrębnego przemyślenia skutków podatkowych (zob. Doradztwo podatkowe).
Konstrukcje warunkowe i terminowe
Warunki zawieszające i rozwiązujące
Ustawa dopuszcza uzależnienie świadczeń od warunku lub terminu. Należy jednak odróżnić dwie sytuacje: warunkowe prawo do świadczenia przy bezwarunkowym statusie beneficjenta oraz warunkowy sam status beneficjenta.
W pierwszym przypadku osoba jest beneficjentem od momentu przyjęcia statutu, lecz jej roszczenie o świadczenie powstaje dopiero po ziszczeniu się warunku. Beneficjent taki może uczestniczyć w zgromadzeniu beneficjentów, zaskarżać uchwały organów i korzystać z prawa do informacji (zob. Powództwo o uchylenie uchwały fundacji rodzinnej).
W drugim przypadku osoba nie jest beneficjentem do momentu ziszczenia się warunku. Nie przysługują jej wówczas uprawnienia organizacyjne, choć może ona – na podstawie ogólnych reguł ochrony praw warunkowych – podejmować czynności zmierzające do zachowania przyszłego prawa.
Dla praktyki istotne jest precyzyjne sformułowanie, która z tych konstrukcji została zastosowana. Dwuznaczność w tym zakresie będzie interpretowana na korzyść szerszego rozumienia statusu beneficjenta.
Granice swobody w formułowaniu warunków
Nie każdy warunek może zostać skutecznie zastrzeżony. Za niedopuszczalne uznaje się warunki, których ziszczenie zależy wyłącznie od swobodnej woli organu fundacji. Postanowienie, zgodnie z którym zarząd „może według własnego uznania” przyznać komuś status beneficjenta, narusza zasadę wyłączności statutu i jest nieważne.
Dopuszczalne są natomiast warunki odwołujące się do obiektywnie weryfikowalnych kryteriów, nawet jeśli ich ocena wymaga pewnego marginesu interpretacyjnego. Warunek „ukończenia studiów wyższych” jest skuteczny, podobnie jak „prowadzenie działalności charytatywnej przez okres co najmniej trzech lat”.
Beneficjenci małoletni i ubezwłasnowolnieni
Brak wymogu zgody sądu opiekuńczego na ustanowienie
Nadanie statusu beneficjenta następuje jednostronną czynnością fundatora wyrażoną w statucie. Nie wymaga zgody samego beneficjenta ani jego przedstawiciela ustawowego. W konsekwencji ustanowienie małoletniego beneficjentem nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego.
Odmienne stanowisko nie znajduje oparcia w przepisach. Sytuacja beneficjenta jest analogiczna do spadkobiercy testamentowego – spadkodawca nie potrzebuje zgody sądu, by powołać małoletniego do spadku.
Wykonywanie praw beneficjenta małoletniego
Kwestia zezwolenia sądu opiekuńczego pojawia się dopiero na etapie wykonywania praw beneficjenta. Żądanie spełnienia świadczenia przez przedstawiciela ustawowego stanowi czynność zwykłego zarządu majątkiem dziecka i nie wymaga zezwolenia. Odmiennie może być ocenione głosowanie nad uchwałą zgromadzenia beneficjentów dotyczącą ryzykownej inwestycji – w zależności od okoliczności może to być czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu.
Szczególną regulację zawiera ustawa w odniesieniu do zgody na rozwiązanie fundacji rodzinnej – ta zawsze wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego, gdy beneficjentem jest małoletni.
Organizacje pozarządowe jako beneficjenci
Kryteria kwalifikacji
Jedynymi osobami prawnymi mogącymi być beneficjentami są organizacje pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego. Wymóg ten obejmuje trzy elementy: status organizacji pozarządowej, brak celu zarobkowego oraz faktyczne prowadzenie działalności pożytku publicznego (zob. Czym Fundacja Rodzinna różni się od fundacji publicznej?).
Dwa pierwsze elementy mają charakter statyczny – wynikają z formy prawnej i treści dokumentów założycielskich. Trzeci element jest dynamiczny i odnosi się do rzeczywiście prowadzonej działalności. Oznacza to, że organizacja może utracić zdolność do bycia beneficjentem, jeśli zaprzestanie prowadzenia działalności pożytku publicznego.
Konsekwencje praktyczne dla redakcji statutu
Z uwagi na dynamiczny charakter kryterium przedmiotowego, zaleca się formułowanie postanowień o ustanowieniu organizacji pozarządowej beneficjentem z zastrzeżeniem warunku zawieszającego (prowadzenia wymaganej działalności) i rozwiązującego (zaprzestania takiej działalności). Konstrukcja ta zabezpiecza przed nieważnością postanowienia w razie zmiany profilu działalności organizacji.
Warto pamiętać, że sąd rejestrowy nie bada, czy organizacja wskazana jako beneficjent faktycznie prowadzi działalność pożytku publicznego. Weryfikacja ta następuje dopiero na etapie spełniania świadczeń – jeśli okaże się, że organizacja nie spełnia wymogów ustawowych, wypłacone świadczenia będą nienależne i podlegać zwrotowi.
Fundator jako beneficjent – funkcja ochrony majątku
Dopuszczalność i skutki
Ustawa wyraźnie dopuszcza ustanowienie fundatora beneficjentem, w tym jedynym beneficjentem. Rozwiązanie to umożliwia wykorzystanie fundacji rodzinnej nie tylko jako instrumentu sukcesyjnego, lecz również jako narzędzia ochrony majątku przed przyszłymi ryzykami gospodarczymi (zob. Działalność gospodarcza fundacji rodzinnej).
Fundator-beneficjent formalnie traci własność mienia wnoszonego do fundacji (zob. również: Spis mienia fundacji rodzinnej), lecz zachowuje nad nim kontrolę operacyjną (jako członek organów lub osoba uprawniona do wyznaczania członków organów) oraz czerpie z niego korzyści ekonomiczne (jako beneficjent świadczeń).
Rozdzielenie ról
Mimo połączenia statusów fundatora i beneficjenta w jednej osobie, role te pozostają prawnie odrębne. Utrata statusu beneficjenta nie pozbawia kompetencji fundatorskich. Kompetencje fundatora wykonywane są według zasad określonych w statucie dla fundatorów, zaś prawa beneficjenta – według zasad dla beneficjentów. Rozróżnienie to ma znaczenie przy planowaniu struktury zarządzania fundacją w kolejnych pokoleniach.
Sytuacja małżonka beneficjenta
Przynależność praw do majątków małżeńskich
Co do zasady, prawa i obowiązki beneficjenta wchodzą do majątku osobistego małżonka ustanowionego beneficjentem. Wynika to z analogii do regulacji dotyczących praw niezbywalnych oraz nieodpłatnych przysporzeń.
Fundator może jednak postanowić, że prawa beneficjenta przysługują małżonkom wspólnie – wówczas oboje są współbeneficjentami na prawach wspólności ustawowej. Może również zdecydować, że beneficjentem jest jeden z małżonków, lecz przedmioty świadczeń mają wchodzić do majątku wspólnego.
Skutki ustania wspólności majątkowej
Przy wspólności praw beneficjenta na prawach ustawowych, ustanie wspólności (rozwód, separacja, umowa) nie umożliwia podziału tych praw w sposób właściwy dla podziału majątku wspólnego. Byłoby to sprzeczne z wolą fundatora wyrażoną w statucie oraz z zasadą niezbywalności praw beneficjenta. Każdy z małżonków może natomiast zrzec się swoich uprawnień – również odpłatnie – co funkcjonalnie zbliża się do zniesienia współwłasności.
Postanowienia o utracie statusu beneficjenta
Mechanizmy statutowe
Statut może przewidywać przyczyny utraty statusu beneficjenta, wzorowane na instytucji niegodności dziedziczenia lub sformułowane odmiennie. Mogą one obejmować popełnienie określonych przestępstw, działanie na szkodę fundacji, naruszenie obowiązków lojalności czy inne okoliczności istotne z perspektywy fundatora.
Utrata statusu może następować automatycznie (warunek rozwiązujący) lub wymagać decyzji określonego organu bądź orzeczenia sądu. Wybór mechanizmu powinien uwzględniać ryzyko sporów – konstrukcja automatyczna jest prostsza, lecz może prowadzić do niepewności co do momentu utraty statusu.
Brak odpowiedniego stosowania przepisów o niegodności dziedziczenia
Przepisy o niegodności dziedziczenia nie znajdują zastosowania do beneficjentów fundacji rodzinnej, nawet przez analogię. Pozycja fundatora nie jest analogiczna do pozycji spadkodawcy, a możliwość statutowego uregulowania przyczyn utraty statusu sprawia, że nie zachodzi luka wymagająca wypełnienia przez analogię.
W braku postanowień statutowych, jedynym środkiem przeciwko beneficjentowi, który dopuścił się nagannego zachowania, pozostaje powołanie się na nadużycie prawa podmiotowego przy dochodzeniu przez niego świadczeń.
Weryfikacja i dokumentowanie statusu beneficjenta
Lista beneficjentów fundacji rodzinnej
Zarząd prowadzi listę beneficjentów zawierającą dane identyfikacyjne oraz informacje o przysługujących świadczeniach. Lista ma charakter deklaratoryjny – status beneficjenta wynika ze statutu, nie z wpisu na listę.
Niemniej prawidłowe prowadzenie listy ma istotne znaczenie praktyczne. Stanowi ona podstawę identyfikacji osób uprawnionych do świadczeń oraz uczestnictwa w zgromadzeniu beneficjentów. Rozbieżność między treścią statutu a listą beneficjentów może prowadzić do sporów, których rozstrzygnięcie wymaga wykładni postanowień statutowych.
Moment nabycia i utraty statusu
Status beneficjenta nabywa się z chwilą określoną w statucie. Może to być moment zarejestrowania fundacji, osiągnięcia określonego wieku, spełnienia się warunku lub inna chwila wskazana przez fundatora. W braku szczególnych postanowień, imiennie wskazany beneficjent nabywa status z chwilą wpisu fundacji do rejestru.
Utrata statusu następuje z chwilą śmierci beneficjenta, zrzeczenia się uprawnień, spełnienia się warunku rozwiązującego lub z innych przyczyn przewidzianych w statucie. Prawa beneficjenta nie podlegają dziedziczeniu.
Rekomendacje dla praktyki
Przy projektowaniu struktury beneficjentów warto kierować się następującymi zasadami:
Po pierwsze, należy jasno określić, czy dana osoba jest beneficjentem bezwarunkowym z warunkowym prawem do świadczenia, czy też beneficjentem warunkowym. Dwuznaczność w tym zakresie będzie źródłem sporów.
Po drugie, przy formułowaniu kryteriów abstrakcyjnych należy dążyć do maksymalnej precyzji. Określenie „członkowie rodziny fundatora” jest niewystarczające – należy wskazać, czy chodzi o krewnych, powinowatych, osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym, czy jeszcze inną kategorię.
Po trzecie, warto przewidzieć mechanizmy rozstrzygania wątpliwości co do spełnienia kryteriów – czy decyzję podejmuje zarząd, rada nadzorcza, zgromadzenie beneficjentów, czy też spory rozstrzyga sąd.
Po czwarte, przy ustanawianiu organizacji pozarządowych beneficjentami należy stosować konstrukcje warunkowe zabezpieczające przed utratą przez organizację wymaganych cech.
Po piąte, nawet jeśli fundator zamierza być jedynym beneficjentem, warto przewidzieć mechanizm następstwa na wypadek jego śmierci lub utraty zdolności do czynności prawnych – w przeciwnym razie fundacja może stanąć przed problemem braku beneficjentów.
