Statut fundacji rodzinnej – praktyczny przewodnik
Statut stanowi fundament prawny każdej fundacji rodzinnej. To dokument, który określa zasady jej funkcjonowania, relacje między organami, prawa beneficjentów oraz cele, jakie fundacja ma realizować. Prawidłowe skonstruowanie statutu wymaga przemyślanego podejścia i uwzględnienia zarówno bieżących potrzeb rodziny, jak i perspektywy wielopokoleniowej.
Charakter prawny i forma statutu
Statut fundacji rodzinnej pełni funkcję aktu ustrojowego – kształtuje wewnętrzną organizację podmiotu, określa kompetencje organów oraz precyzuje sytuację prawną beneficjentów. W odróżnieniu od oświadczenia o ustanowieniu fundacji, które stanowi akt kreacyjny, statut reguluje całokształt zasad działania już istniejącej struktury.
Ustawodawca wymaga zachowania formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Wymóg ten dotyczy zarówno pierwotnego ustalenia statutu przez fundatora, jak i każdej późniejszej zmiany. Nawet jeśli zmiana następuje w drodze uchwały organu kolegialnego, konieczne jest zaprotokołowanie jej przez notariusza (zob. Jak zaskarżyć uchwałę fundacji rodzinnej).
Sporządzenie tekstu jednolitego po wprowadzeniu zmian nie wymaga zachowania formy szczególnej – wystarczy zwykła forma pisemna. To ułatwienie proceduralne nie zwalnia jednak z obowiązku dokonania samej zmiany w formie aktu notarialnego.
Kompetencja do ustalenia statutu
Prawo i obowiązek ustalenia statutu przysługuje wyłącznie fundatorowi. Przy wielości fundatorów działają oni wspólnie, chyba że sam statut wprowadzi odmienne zasady wykonywania praw fundatorskich.
Dopuszczalne jest posłużenie się pełnomocnikiem przy ustalaniu statutu. Pełnomocnictwo wymaga wówczas formy aktu notarialnego i powinno mieć charakter co najmniej rodzajowy. Możliwość ta wynika z braku ustawowego zakazu działania przez przedstawiciela oraz z funkcjonalnej oceny charakteru czynności – skoro późniejsza zmiana statutu może być powierzona innym podmiotom, trudno uzasadnić wymóg osobistego działania fundatora przy jego pierwotnym ustaleniu.
Sytuacja komplikuje się w przypadku fundacji ustanawianej testamentowo, gdy fundator fundacji rodzinnej nie zdążył ustalić statutu przed śmiercią. Ustawa nie przewiduje wprost mechanizmu uzupełnienia tej luki. W doktrynie postuluje się stosowanie per analogiam przepisów o fundacjach prawa publicznego, które dopuszczają ustalenie statutu przez osoby zobowiązane na podstawie przepisów o poleceniu testamentowym (zob. Czym Fundacja Rodzinna różni się od fundacji publicznej?).
Obligatoryjne elementy statutu
Nazwa i siedziba
Nazwa może być obrana dowolnie, musi jednak zawierać oznaczenie „Fundacja Rodzinna” – bez rozdzielania tych słów innymi elementami i bez ich odmieniania. W praktyce fundatorzy często włączają do nazwy nazwisko rodziny lub akronimy. Wobec braku publicznego dostępu do rejestru fundacji rodzinnych przez internet, warto rozważyć dodanie elementów wyróżniających, aby uniknąć kolizji z już istniejącymi nazwami.
Siedzibą jest miejscowość na terytorium Polski. Nie należy jej utożsamiać z adresem – ten jest przedmiotem odrębnego wpisu do rejestru. Organ zarządzający może faktycznie urzędować w innym miejscu.
Szczegółowy cel fundacji
Cel szczegółowy konkretyzuje ustawowy cel ogólny (gromadzenie mienia, zarządzanie nim w interesie beneficjentów, spełnianie świadczeń). Powinien być zgodny z prawem i zasadami współżycia społecznego.
Z badań praktyki wynika, że fundatorzy najczęściej wskazują: ochronę majątku przed rozdrobnieniem wskutek spadkobrania, pomnażanie majątku przez działalność fundacji (zob. Działalność gospodarcza fundacji rodzinnej), zabezpieczenie potrzeb bytowych beneficjentów, finansowanie edukacji lub leczenia, a także ochronę dobrego imienia rodziny.
Precyzyjne sformułowanie celu ma znaczenie praktyczne – jego zrealizowanie lub niemożność dalszej realizacji stanowi przesłankę rozwiązania fundacji (zob. Rozwiązanie fundacji rodzinnej – tryby, procedury i praktyczne aspekty). Warto również rozważyć wprowadzenie hierarchii celów na wypadek ich konfliktu.
Określenie beneficjentów i zakresu uprawnień
Statut musi wskazywać beneficjenta lub sposób jego określenia. Wskazanie może być imienne lub abstrakcyjne – przez podanie kryteriów (np. zstępni fundatora, osoby spełniające określone warunki). Dopuszczalne jest uzależnienie statusu beneficjenta od osiągnięcia wieku, wykształcenia, pozostawania w związku małżeńskim czy innych okoliczności.
Beneficjenci fundacji rodzinnej mogą być traktowani niejednakowo. Fundator dysponuje swobodą w różnicowaniu wysokości, częstotliwości i rodzaju świadczeń. Możliwe jest przyznawanie świadczeń pieniężnych i niepieniężnych (np. prawo korzystania z nieruchomości), jednorazowych i cyklicznych, bezwarunkowych i uzależnionych od spełnienia przesłanek.
Praktyka wykształciła różnorodne modele: świadczenia obligatoryjne (przyznawane z mocy statutu), uznaniowe (zależne od decyzji organu), wnioskowe (wymagające aktywności beneficjenta), celowe (przeznaczone na określony cel, np. zakup mieszkania).
Zasady prowadzenia listy beneficjentów
Lista beneficjentów fundacji rodzinnej ma charakter deklaratywny – potwierdza status wynikający ze statutu, a nie go kreuje. Statut określa procedurę wpisu, terminy rozpoznawania wniosków oraz ewentualny tryb odwoławczy. Możliwe jest wprowadzenie zasad ochrony poufności danych poszczególnych beneficjentów wobec pozostałych.
Tryb zrzeczenia się uprawnień przez beneficjenta
Ustawa wymaga formy pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym dla oświadczenia o zrzeczeniu. Statut powinien uszczegóławiać procedurę – może wprowadzać np. okres do namysłu chroniący przed pochopnymi decyzjami. Wyłączenie samego prawa do zrzeczenia się jest niedopuszczalne.
Czas trwania fundacji
Element ten jest obligatoryjny tylko wtedy, gdy czas trwania ma być oznaczony. Brak postanowienia w tym zakresie oznacza powołanie fundacji na czas nieoznaczony. Czas może być określony w latach, przez wskazanie daty lub przez odwołanie do zdarzenia (np. zrealizowania celu). Upływ oznaczonego czasu nie powoduje automatycznego ustania fundacji – stanowi jedynie przesłankę do podjęcia uchwały o rozwiązaniu.
Wartość funduszu założycielskiego
Minimalna wartość to 100 000 zł. Wartość wniesionego mienia może przewyższać tę kwotę. Przy wielości fundatorów statut powinien określać proporcje wkładów – ma to znaczenie dla celów podatkowych oraz dla rozliczeń przy rozwiązaniu fundacji.
Organizacja organów i zasady reprezentacji
Statut musi regulować powoływanie, odwoływanie oraz kompetencje członków wszystkich organów. W braku takich postanowień fundacja mogłaby utracić zdolność działania.
Ustawa wprowadza reguły dyspozytywne (np. dwuosobowa reprezentacja łączna przy zarządzie wieloosobowym, trzyletnia kadencja członków zarządu), które statut może modyfikować. Możliwe jest wprowadzenie reprezentacji jednoosobowej, wydłużenie lub skrócenie kadencji, ograniczenie prawa odwołania do ważnych powodów.
Szczególnej uwagi wymaga jasne określenie sposobu reprezentacji. Praktyka rejestrowa wskazuje na częste problemy wynikające z niejasnych lub wewnętrznie sprzecznych postanowień w tym zakresie.
Podmiot zatwierdzający czynności zarządu w organizacji
Fundacja w organizacji jest reprezentowana przez fundatora lub jego pełnomocnika. Odpowiedzialność tych osób ustaje z chwilą zatwierdzenia ich czynności (zob. Odpowiedzialność fundatora za zobowiązania fundacji rodzinnej). Podmiot uprawniony do zatwierdzenia czynności zarządu określa wyłącznie statut – może to być dowolna osoba lub organ, w tym sam zarząd fundacji rodzinnej.
Beneficjenci uprawnieni do uczestnictwa w zgromadzeniu
Zgromadzenie beneficjentów fundacji rodzinnej nie jest „walnym zgromadzeniem” wszystkich beneficjentów. Prawo uczestnictwa przysługuje tylko tym, którym statut je przyznał. Możliwe jest uzależnienie składu od okoliczności (np. okres za życia fundatora i po jego śmierci) lub od cech beneficjentów (np. osiągnięcie pełnoletności, określonego wieku).
Z badań wynika, że fundatorzy najczęściej zastrzegają sobie wyłączne prawo uczestnictwa za swojego życia, rozszerzając krąg uprawnionych dopiero na okres po śmierci.
Zasady zmiany statutu
Ustawodawca nie wprowadza domyślnych reguł – fundator musi samodzielnie określić, kto i w jakim trybie może modyfikować statut. Kompetencję tę można powierzyć samemu fundatorowi, organom fundacji (najczęściej zgromadzeniu beneficjentów) lub nawet osobom trzecim.
Możliwe jest wprowadzenie zróżnicowanych wymogów dla różnych kategorii zmian – niektóre mogą wymagać jednomyślności, inne zwykłej większości. Dopuszczalne wydaje się również ograniczenie możliwości zmiany określonych postanowień, choć kwestia całkowitego zakazu zmiany statutu pozostaje dyskusyjna.
Nadmierne usztywnienie może okazać się ryzykowne w perspektywie wielopokoleniowej – zmieniające się okoliczności prawne, gospodarcze czy rodzinne mogą wymagać dostosowania zasad funkcjonowania fundacji.
Przeznaczenie mienia po rozwiązaniu
Statut określa, komu przypadnie majątek po likwidacji. Domyślnie mienie otrzymuje fundator (za jego życia) lub beneficjenci wskazani w statucie (zob. Spis mienia fundacji rodzinnej). Przepisy o kolejności zaspokajania wierzycieli i zakazie wypłat przed spłatą zobowiązań mają charakter bezwzględny i nie podlegają modyfikacji statutowej.
Elementy fakultatywne
Statut może regulować również inne kwestie. Ustawa przykładowo wymienia zasady współpracy organów, szczegółowe okoliczności rozwiązania, wytyczne inwestycyjne oraz możliwość tworzenia jednostek terenowych.
Wytyczne dotyczące inwestowania (zob. Polisy inwestycyjne, Fundusze luksemburskie) pozwalają fundatorowi ukierunkować politykę majątkową – mogą określać preferowane klasy aktywów, limity zaangażowania, zasady dywersyfikacji. Naruszenie wytycznych rodzi odpowiedzialność wewnętrzną, nie wpływa jednak na ważność czynności wobec osób trzecich.
Dopuszczalne jest również wprowadzenie zapisu na sąd polubowny dla sporów ze stosunków związanych z fundacją. Możliwość tę przewiduje znowelizowany art. 1163 § 3 KPC.
Konstytutywny charakter wpisu zmiany
Zmiana statutu staje się skuteczna dopiero z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych. Dotyczy to zarówno stosunków zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Do momentu wpisu obowiązuje dotychczasowa treść statutu, nawet jeśli uchwała zmieniająca została już podjęta i zaprotokołowana notarialnie.
Wniosek o wpis zmiany należy złożyć niezwłocznie, nie później niż w terminie 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis. Do wniosku dołącza się tekst jednolity uwzględniający wprowadzone zmiany.
Praktyczne wskazówki
Przygotowując statut, warto kierować się kilkoma zasadami.
Po pierwsze, statut powinien być skrojony na miarę konkretnej rodziny. Wzorce publikowane w systemach informacji prawnej mogą stanowić punkt wyjścia, nie zaś gotowe rozwiązanie. Specyfika majątku, struktura rodziny, cele sukcesyjne – wszystko to wymaga indywidualnego podejścia.
Po drugie, należy zachować równowagę między elastycznością a stabilnością. Zbyt sztywne zasady mogą uniemożliwić dostosowanie do zmieniających się okoliczności. Zbyt luźne – prowadzić do wypaczenia zamierzeń fundatora.
Po trzecie, postanowienia statutu powinny być spójne wewnętrznie. Praktyka rejestrowa wskazuje na problemy wynikające z wielokrotnego, odmiennego regulowania tych samych kwestii w różnych miejscach dokumentu.
Po czwarte, warto rozważyć rozwiązania wielowariantowe i klauzule salwatoryjne. Perspektywa wielopokoleniowa wymaga przewidywania różnych scenariuszy.
Po piąte, wobec wciąż kształtującej się praktyki rejestrowej, przy wprowadzaniu niestandardowych rozwiązań warto rozważyć etapowe podejście – najpierw rejestrację z „bezpiecznym” statutem, następnie jego modyfikację w docelowym kierunku.
Rola notariusza ogranicza się do zapewnienia zgodności statutu z wymogami formalnymi oraz kogentywnymi przepisami ustawy. Merytoryczne ukształtowanie treści – dobór rozwiązań adekwatnych do celów sukcesyjnych, podatkowych czy gospodarczych – wymaga współpracy z wyspecjalizowanymi doradcami (zob. Fundacja rodzinna – zakładanie i obsługa prawna).
