Fundacja rodzinna to konstrukcja prawna, której kształt w decydującym stopniu zależy od woli jej założyciela. Fundator nie tylko powołuje fundację do życia, ale przede wszystkim określa ramy jej funkcjonowania poprzez statut fundacji rodzinnej – dokument stanowiący swoistą konstytucję tego podmiotu.
Kto może zostać fundatorem?
Ustawa o fundacji rodzinnej wprowadza trzy kumulatywne wymogi, które musi spełnić osoba chcąca założyć fundację rodzinną (zob. Fundacja rodzinna – zakładanie i obsługa prawna).
Po pierwsze, fundatorem może być wyłącznie człowiek. Spółka kapitałowa, inna fundacja czy jednostka samorządu terytorialnego nie mogą utworzyć fundacji rodzinnej, nawet jeśli dysponują odpowiednim majątkiem i mają ku temu uzasadnione powody biznesowe (zob. Fundacja, fundacja rodzinna a spółka – co wybrać?).
To rozwiązanie odróżnia polską fundację rodzinną od niektórych zagranicznych odpowiedników, gdzie podmioty korporacyjne mogą występować w roli fundatorów.
Po drugie, wymagana jest pełna zdolność do czynności prawnych. Osoba małoletnia – nawet dysponująca znacznym majątkiem odziedziczonym po rodzicach – nie założy fundacji rodzinnej. Podobnie osoba ubezwłasnowolniona, choćby częściowo. Wymóg ten obowiązuje nie tylko w momencie składania oświadczenia o ustanowieniu fundacji, ale przez cały okres posiadania statusu fundatora.
Po trzecie, konieczne jest złożenie oświadczenia o ustanowieniu fundacji rodzinnej – w akcie założycielskim sporządzanym za życia fundatora lub w testamencie.
Fundator a status prawny – niuanse interpretacyjne
Praktyka prawna (dowiedz się więcej o doradztwo prawne) zmusza do rozróżnienia dwóch aspektów statusu fundatora: formalnego przymiotu bycia fundatorem oraz faktycznej możliwości wykonywania praw i obowiązków z tym związanych.
Osoba, która skutecznie ustanowiła fundację rodzinną, pozostaje jej fundatorem nawet po śmierci – w tym sensie, że nadal można ją identyfikować jako założyciela na potrzeby podatkowe (zob. Doradztwo podatkowe) czy przy badaniu prawidłowości powstania fundacji. Jednak po śmierci fundator oczywiście nie wykonuje już żadnych uprawnień.
Analogiczna sytuacja zachodzi przy ubezwłasnowolnieniu. Fundator, który utracił pełną zdolność do czynności prawnych, nie przestaje być fundatorem w sensie formalnym, ale traci możliwość samodzielnego wykonywania większości swoich kompetencji. Po uchyleniu ubezwłasnowolnienia odzyskuje pełnię uprawnień.
Wielość fundatorów – zasady współdziałania
Jedna fundacja rodzinna może mieć kilku fundatorów. Wówczas wykonują oni swoje prawa i obowiązki wspólnie, z odpowiednim zastosowaniem przepisów o współwłasności. Oznacza to między innymi, że do czynności zwykłego zarządu prawami fundatorskimi wystarczy zgoda większości (liczonej według proporcji wniesionych wkładów), natomiast czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają jednomyślności.
Śmierć jednego ze współfundatorów lub utrata przez niego zdolności do czynności prawnych nie paraliżuje pozostałych. Kontynuują oni działanie z pominięciem fundatora, który nie może uczestniczyć w podejmowaniu decyzji. Proporcjonalnie zwiększa się przy tym wpływ każdego z aktywnych fundatorów na wspólne sprawy.
Uprawnienia fundatora – katalog otwarty
Ustawodawca nie stworzył zamkniętej listy praw fundatora. Można je jednak usystematyzować według kilku kategorii.
Uprawnienia przysługujące z mocy ustawy obejmują między innymi: kierowanie do organów fundacji uwag i zaleceń dotyczących działalności (zob. Działalność gospodarcza fundacji rodzinnej), zaskarżanie uchwał organów sprzecznych ze statutem lub prawem, przeglądanie akt rejestrowych oraz otrzymywanie z nich odpisów.
Uprawnienia domyślne, które statut może wyłączyć, to przede wszystkim: wyrażanie zgody na zmianę beneficjenta, powoływanie i odwoływanie członków zarządu oraz rady nadzorczej, a także prawo do otrzymania majątku pozostałego po rozwiązaniu fundacji (zob. Rozwiązanie fundacji rodzinnej – tryby, procedury i praktyczne aspekty).
Uprawnienia fakultatywne wprowadzane statutem mogą obejmować praktycznie dowolne kompetencje nieprzewidziane wprost w ustawie – prawo weta wobec określonych czynności, wyłączne prawo do modyfikacji postanowień statutu czy nawet dożywotnie piastowanie funkcji w zarządzie.
Obowiązki fundatora
Fundator ponosi też ciężary związane ze swoją rolą. Do najważniejszych należą: wniesienie mienia na fundusz założycielski, sporządzenie spisu mienia fundacji z określeniem proporcji wkładów poszczególnych fundatorów, ustalenie statutu zawierającego wszystkie wymagane elementy oraz zgłoszenie fundacji do rejestru.
W przypadku fundacji mającej ponad 25 beneficjentów fundator musi ustanowić w statucie radę nadzorczą – przestaje to być jego uprawnieniem, a staje się obowiązkiem.
Konsekwencje wadliwości na etapie tworzenia fundacji
Co się stanie, jeśli osoba nieposiadająca pełnej zdolności do czynności prawnych mimo wszystko doprowadzi do zarejestrowania fundacji rodzinnej? Wpis do rejestru pełni funkcję sanującą – podobnie jak wpis spółki kapitałowej do KRS może „uzdrowić” wadliwości umowy spółki.
Fundacja rodzinna powstaje, a osoba figurująca jako fundator zachowuje ten status, choć jej oświadczenie o ustanowieniu było nieważne. Nie oznacza to jednak, że wszystko wraca do normy. Istnieją podstawy do kwestionowania zasadności dalszego funkcjonowania takiej fundacji i dążenia do jej rozwiązania. Ponadto fundator nieposiadający pełnej zdolności do czynności prawnych pozostaje ograniczony w wykonywaniu swoich kompetencji do czasu ewentualnego uzyskania lub odzyskania tej zdolności.
Zrzeczenie się statusu fundatora
Ustawa nie przewiduje możliwości zrzeczenia się statusu fundatora. Jest to rozwiązanie celowe – ze statusem tym wiążą się nie tylko prawa, ale i obowiązki, a dopuszczenie rezygnacji otworzyłoby drogę do ich unikania. Fundatorem pozostaje się dożywotnio, choć zakres faktycznie wykonywanych uprawnień może się zmieniać w zależności od okoliczności życiowych.
Fundator a inne role w fundacji
Nic nie stoi na przeszkodzie, by fundator pełnił jednocześnie inne funkcje związane z fundacją rodzinną. Może być członkiem zarządu fundacji (także jedynym i dożywotnim, jeśli statut tak stanowi), członkiem rady nadzorczej, beneficjentem, a nawet pracownikiem fundacji. Każda z tych ról podlega odrębnym regułom, ale mogą się one kumulować w jednej osobie.
Aspekty międzynarodowe
Cudzoziemcy mogą zakładać polskie fundacje rodzinne bez żadnych ograniczeń. Ich zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych podlega jednak ocenie według prawa ojczystego, czyli prawa państwa obywatelstwa. W przypadku osób z podwójnym obywatelstwem decyduje prawo państwa, z którym fundator jest silniej związany.
Praktyczne wnioski
Projektując strukturę fundacji rodzinnej, warto pamiętać o kilku kwestiach. Przede wszystkim fundator powinien świadomie określić w statucie zakres swoich uprawnień – domyślne rozwiązania ustawowe nie zawsze będą odpowiadały jego intencjom. Warto też rozważyć mechanizmy zabezpieczające na wypadek utraty przez fundatora zdolności do czynności prawnych, w tym powierzenie wykonywania określonych uprawnień wskazanej osobie. Wreszcie – przy wielości fundatorów – kluczowe jest precyzyjne uregulowanie zasad podejmowania decyzji i rozstrzygania ewentualnych sporów (zob. Odpowiedzialność fundatora za zobowiązania fundacji rodzinnej).
