Fundacja rodzinna, mimo że z założenia ma służyć długoterminowej ochronie majątku rodzinnego, może w określonych okolicznościach podlegać rozwiązaniu. Ustawa o fundacji rodzinnej przewiduje kilka ścieżek prowadzących do zakończenia bytu tej osoby prawnej, różniących się zarówno przesłankami, jak i podmiotami uprawnionymi do zainicjowania procesu.
Trzy ścieżki rozwiązania fundacji rodzinnej
Wystąpienie przesłanek materialnych określonych w art. 87 ustawy nie powoduje automatycznego rozwiązania fundacji. Konieczne jest dodatkowo spełnienie przesłanki formalnej, czyli podjęcie odpowiedniej decyzji przez uprawniony podmiot.
Uchwała zarządu
Zarząd fundacji rodzinnej podejmuje uchwałę o rozwiązaniu w przypadku ziszczenia się okoliczności wskazanych w statucie. Mogą to być w szczególności: upływ okresu, na jaki fundacja została powołana, zrealizowanie jej celu, brak możliwości dalszej realizacji celu lub nadmierne trudności z jego realizacją przy niewspółmiernie wysokich kosztach usunięcia przeszkód.
Podjęcie takiej uchwały stanowi obowiązek zarządu, nie zaś jego uprawnienie dyskrecjonalne. Ocena wystąpienia przesłanki statutowej powinna mieć charakter obiektywny, co pozwala określić moment, w którym zarząd powinien działać. Uchwała zapada bezwzględną większością głosów, chyba że statut wprowadza surowsze wymogi.
Po podjęciu uchwały zarząd powinien niezwłocznie poinformować beneficjentów, realizując tym samym ustawowy obowiązek lojalności i należytej staranności (przeczytaj również: Jak zaskarżyć uchwałę fundacji rodzinnej).
Jednomyślna uchwała zgromadzenia beneficjentów
Gdy z innych ważnych powodów kontynuowanie działalności fundacji jest niecelowe, decyzję o rozwiązaniu podejmuje zgromadzenie beneficjentów. Wymóg jednomyślności oznacza konieczność uzyskania aprobującego głosu wszystkich beneficjentów uprawnionych do uczestnictwa w zgromadzeniu, nie tylko tych faktycznie obecnych na posiedzeniu.
Rozwiązanie to wynika z wagi podejmowanej decyzji. Rozwiązanie fundacji wiąże się z ostateczną utratą przez każdego beneficjenta przysługującego mu statusu i uprawnień. Uchwała podjęta bez udziału wszystkich uprawnionych lub bez ich jednomyślnej zgody powinna być kwalifikowana jako nieistniejąca w sensie prawnym.
Zgromadzenie beneficjentów fundacji rodzinnej nie dysponuje przy tym pełną swobodą. Uchwała powinna wskazywać konkretną okoliczność stanowiącą ważny powód rozwiązania. Przepis nie przyznaje zgromadzeniu prawa do podjęcia całkowicie uznaniowej decyzji o zakończeniu działalności fundacji.
Orzeczenie sądu rejestrowego
Sąd rejestrowy może orzec o rozwiązaniu fundacji we wszystkich przypadkach określonych w art. 87 pkt 1-3 ustawy, działając na wniosek beneficjenta albo z urzędu. Jest to jedyny podmiot uprawniony do rozwiązania fundacji zarządzanej w sposób oczywiście sprzeczny z jej celem lub interesami beneficjentów.
Orzeczenie wydawane jest po przeprowadzeniu obligatoryjnej rozprawy, co podkreśla doniosłość takiego rozstrzygnięcia. Rozwiązanie fundacji przez sąd powinno stanowić ostateczność, stosowaną wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach.
Elastyczność regulacji statutowej
Przepisy dotyczące rozwiązania fundacji przez zarząd i zgromadzenie beneficjentów mają charakter dyspozytywny. Fundator może w statucie modyfikować te reguły, przenosząc kompetencje na inne podmioty, wprowadzając dodatkowe wymogi proceduralne lub całkowicie wyłączając określone ścieżki rozwiązania.
Dopuszczalne jest przykładowo zastrzeżenie, że decyzję o rozwiązaniu podejmuje rada nadzorcza, fundator lub wskazana osoba trzecia. Możliwe jest również uzależnienie rozwiązania fundacji od uznaniowej decyzji określonego podmiotu, bez konieczności wystąpienia dodatkowych okoliczności.
Statut fundacji rodzinnej nie może natomiast ograniczać ani wyłączać kompetencji sądu rejestrowego. Ma ona charakter władztwa publicznego i służy ochronie interesów beneficjentów, wierzycieli fundacji oraz interesu publicznego.
Legitymacja do złożenia wniosku o rozwiązanie przez sąd
Wniosek o rozwiązanie fundacji może złożyć każdy beneficjent, niezależnie od tego, czy wchodzi w skład zgromadzenia beneficjentów, jaki jest zakres przyznanych mu świadczeń czy jego wiek. Uprawnienie to przysługuje również beneficjentowi, którego jedynym prawem jest otrzymanie mienia w razie rozwiązania fundacji (zob. również: Spis mienia fundacji rodzinnej).
Legitymowani są także beneficjenci warunkowi i przyszli, których status zależy od ziszczenia się określonego zdarzenia lub nadejścia terminu. Mogą oni działać na podstawie przepisów o czynnościach zmierzających do zachowania prawa warunkowego.
Uprawnienia do złożenia wniosku nie posiadają natomiast byli beneficjenci, fundator niebędący beneficjentem ani członkowie organów fundacji nieposiadający statusu beneficjenta. Katalog podmiotów uprawnionych ma charakter zamknięty i nie podlega rozszerzeniu w statucie.
Warto jednak pamiętać, że postępowanie może zostać wszczęte również przez prokuratora lub Rzecznika Praw Obywatelskich na podstawie przepisów ogólnych. Ponadto złożenie wniosku przez podmiot nieuprawniony może pośrednio doprowadzić do wszczęcia postępowania z urzędu, jeżeli sąd uzna zawarte w nim informacje za wystarczające.
Zgoda małoletniego beneficjenta
Wyrażenie zgody na rozwiązanie fundacji przez małoletniego beneficjenta wymaga uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Dotyczy to zarówno głosowania w ramach zgromadzenia beneficjentów, jak i wyrażenia zindywidualizowanej zgody przewidzianej w statucie.
Zgoda udzielona bez wymaganego zezwolenia jest nieważna. W przypadku uchwały zgromadzenia beneficjentów skutkuje to możliwością stwierdzenia jej nieważności jako sprzecznej z ustawą, ponieważ naruszony zostaje zarówno wymóg zezwolenia sądu, jak i wymóg jednomyślności.
Zezwolenie sądu opiekuńczego nie jest natomiast wymagane dla samego złożenia wniosku o rozwiązanie fundacji przez małoletniego beneficjenta. Rozwiązanie fundacji następuje bowiem na mocy orzeczenia sądu rejestrowego, który sam uwzględnia interesy wszystkich beneficjentów.
Szczególne sytuacje: rozdzielność majątkowa małżonków
Interesującym zagadnieniem praktycznym jest możliwość rozwiązania fundacji w związku z ustanowieniem rozdzielności majątkowej między małżonkami, którzy wnieśli do niej składniki majątku wspólnego. Statut może przewidywać taką okoliczność jako przesłankę rozwiązania, określając nawet konkretny sposób powstania rozdzielności.
Nawet w braku stosownego postanowienia statutowego, zarząd może uznać, że wskutek rozwodu i powstania nowych rodzin brak jest możliwości dalszej realizacji celu fundacji. Również zgromadzenie beneficjentów może stwierdzić, że z ważnych powodów kontynuowanie działalności jest niecelowe.
Sąd rejestrowy, oceniając zasadność rozwiązania fundacji w takiej sytuacji, powinien uwzględnić całokształt okoliczności: postanowienia statutu dotyczące świadczeń dla poszczególnych małżonków, krąg beneficjentów, skalę wniesionego majątku wspólnego w stosunku do pozostałego, sytuację majątkową obu stron oraz ocenę, czy struktura fundacji nie stanowi nadużycia służącego zabezpieczeniu się przed podziałem majątku.
Aspekty proceduralne postępowania sądowego
Postępowanie o rozwiązanie fundacji toczy się według przepisów o postępowaniu nieprocesowym. Orzeczenie wydawane jest w formie postanowienia, od którego przysługuje apelacja.
Z uwagi na konieczność przeprowadzenia rozprawy, postanowienie może wydać wyłącznie sędzia, nie zaś referendarz sądowy. Dotyczy to zasady bezpośredniości, zgodnie z którą orzeczenie wydaje sędzia, przed którym odbywała się rozprawa poprzedzająca bezpośrednio wydanie postanowienia.
Fundację w postępowaniu reprezentuje co do zasady zarząd. Gdy wniosek składa beneficjent będący członkiem zarządu, reprezentację przejmuje rada nadzorcza, a w razie jej braku – pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia beneficjentów.
Wnioski praktyczne
Konstruując statut fundacji rodzinnej, fundator powinien rozważyć, czy i w jakim zakresie chce modyfikować ustawowe reguły rozwiązania. Może ograniczyć kompetencje zgromadzenia beneficjentów, wprowadzić dodatkowe wymogi proceduralne lub określić szczegółowe przesłanki statutowe dopasowane do specyfiki rodziny i majątku.
Beneficjenci fundacji rodzinnej powinni mieć świadomość przysługujących im uprawnień, w tym możliwości złożenia wniosku o rozwiązanie fundacji przez sąd niezależnie od stanowiska pozostałych beneficjentów czy organów fundacji.
Zarząd z kolei musi pamiętać o obowiązkowym charakterze uchwały o rozwiązaniu w przypadku ziszczenia się przesłanek statutowych. Zaniechanie w tym zakresie może skutkować odpowiedzialnością członków zarządu oraz możliwością zaskarżenia tzw. uchwały negatywnej (zob. Powództwo o uchylenie uchwały fundacji rodzinnej).
