Fundacja klasyczna jest instytucją o charakterze publicznym, tworzoną wyłącznie dla realizacji celów społecznie lub gospodarczo użytecznych, które muszą być zgodne z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z ustawą o fundacjach, może służyć takim celom jak ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna, ochrona środowiska oraz opieka nad zabytkami. Jest to osoba prawna powstająca z jednostronnego aktu fundatora, której majątek pełni służebną funkcję wobec realizacji celów statutowych.
Fundacja rodzinna natomiast jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz. Ma szczególną naturę prawną jako instytucja tworzona w celu sukcesyjnym, realizująca interes beneficjentów zakreślony w statucie. Podstawowym zadaniem fundacji rodzinnej jest gromadzenie mienia, co stanowi istotę jej funkcjonowania.
Wspólne fundamenty prawne
Fundacja klasyczna i fundacja rodzinna łączą fundamentalne cechy prawne – obie powstają z jednostronnego aktu fundatora, który przekazuje określony majątek na realizację wskazanych celów. W obu przypadkach majątek, raz przekazany, przestaje należeć do fundatora i staje się majątkiem fundacji, służącym realizacji celów określonych w statucie. Obie formy charakteryzuje również trwałość – są tworzone z myślą o długoterminowym działaniu, potencjalnie przekraczającym życie fundatora.
Kluczowa wspólna cecha to sposób powstania – w odróżnieniu od spółek, które powstają z umowy między wspólnikami, fundacje powstają z jednostronnej woli fundatora. Fundator fundacji rodzinnej nie zachowuje w swoim majątku żadnych akcji albo udziałów do kontroli korporacyjnej, co powoduje, że obie formy fundacji nadają się do stosowania w celu ochrony majątku przed wierzycielami, sporami rodzinnymi czy chaotycznym dziedziczeniem. W obu wypadkach ta ochrona przed wierzycielami doznaje jednak takich samych ograniczeń wynikających z przepisów o skardze pauliańskiej oraz przepisów o przestępstwach na szkodę wierzycieli.
Struktura organizacyjna obu typów fundacji opiera się na podobnych zasadach, z organami zarządzającymi działającymi zgodnie ze statutem (czytaj więcej nt. Zarząd fundacji rodzinnej oraz Zgromadzenie beneficjentów fundacji rodzinnej), pod nadzorem sądu rejestrowego. Obie formy mogą również prowadzić działalność gospodarczą, ale wyłącznie jako narzędzie służące realizacji celów statutowych (zob. Działalność gospodarcza fundacji rodzinnej).
Różnice w celach i beneficjentach
Fundacja klasyczna działa na rzecz nieoznaczonego kręgu odbiorców w ramach realizacji celów społecznie użytecznych. Nawet jeśli jej działalność jest adresowana do określonej grupy, to zawsze musi mieć charakter społecznie użyteczny i służyć szerszemu interesowi publicznemu. Warto jednak podkreślić, że fundacje klasyczne są również często wykorzystywane do planowania sukcesyjnego – fundator może w ten sposób przekazać majątek na cele, które choć społecznie użyteczne, mogą być związane z jego osobistą wizją czy wartościami rodzinnymi, zapewniając jednocześnie trwałość i ochronę tego majątku.
Fundacja rodzinna ma jasno określonych beneficjentów wskazanych w statucie i na liście beneficjentów. Beneficjenci mogą być podzieleni na dwie główne grupy: osoby fizyczne (które mogą, ale nie muszą być spokrewnione z fundatorem) oraz organizacje pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego.
Beneficjentem może być również sam fundator, a do uzyskania statusu beneficjenta nie jest wymagana pełna zdolność do czynności prawnych.
Różnice w charakterze świadczeń
Fundacja klasyczna realizuje swoje cele poprzez działania o charakterze publicznym, wykorzystując majątek jako narzędzie służące celom społecznym. Wszystkie zyski muszą być przeznaczane na realizację celów statutowych.
Fundacja rodzinna realizuje konkretne świadczenia na rzecz beneficjentów. W przypadku osób fizycznych może pokrywać koszty utrzymania lub kształcenia, zapewniać lokale do życia, finansować przedsięwzięcia gospodarcze, pokrywać koszty podróży, opieki czy świadczeń medycznych. Dla organizacji pozarządowych może wspierać działalność pożytku publicznego.
Różnice podatkowe
Fundacja klasyczna korzysta ze zwolnienia przedmiotowego z podatku dochodowego – nie płaci CIT od dochodów uzyskiwanych w ramach działalności statutowej, a działalność gospodarcza podlega standardowym stawkom podatkowym (dowiedz się więcej o usłudze Doradztwo podatkowe).
Fundacja rodzinna korzysta ze zwolnienia podmiotowego z CIT do momentu wypłat beneficjentom. Mechanizm funkcjonuje następująco:
- Etap gromadzenia – 0% CIT – wszystkie dochody pozostają zwolnione dopóki są reinwestowane w fundacji
- Etap wypłaty – 15% CIT – podatek powstaje przy przekazaniu świadczeń beneficjentom
- Ograniczenia przedmiotowe – zwolnienie działa tylko w ramach działalności dozwolonej (art. 5 ustawy), wyjście poza ten zakres skutkuje 25% CIT
Różnice w zarządzaniu majątkiem
W fundacji klasycznej majątek jest środkiem do realizacji celów statutowych. Fundacja może go pomnażać i zarządzać nim, ale zawsze w służbie realizacji celów społecznych.
W fundacji rodzinnej podstawowym zadaniem jest gromadzenie mienia oraz zarządzanie nim w interesie beneficjentów. Zasady i sposób zarządzania, w tym wytyczne dotyczące inwestowania (zob. m.in. fundusze luksemburskie, polisy inwestycyjne, fundacja prywatna zagranicą), określa statut fundacji rodzinnej.
Różnice w nadzorze i kontroli
Fundacja klasyczna podlega szerokiemu nadzorowi państwowemu, szczególnie w zakresie zgodności działania z celami społecznymi. Kontrola ma na celu zapewnienie realizacji celów publicznych.
Fundacja rodzinna, ze względu na swój prywatny charakter, podlega mniejszemu nadzorowi publicznemu. Kontrola koncentruje się głównie na zgodności z przepisami prawa oraz realizacji zobowiązań wobec beneficjentów. Beneficjenci fundacji rodzinnej mogą uczestniczyć w zgromadzeniu beneficjentów, co nadaje im pewną rolę korporacyjną w kontroli fundacji.
Znaczenie praktyczne różnic
Fundacja klasyczna jest właściwym wyborem dla realizacji celów społecznych z możliwością planowania sukcesyjnego – pozwala na przekazanie majątku na cele zgodne z wartościami fundatora przy jednoczesnym zapewnieniu społecznej użyteczności i korzyści podatkowych.
Fundacja rodzinna służy jako wyspecjalizowany instrument planowania sukcesyjnego i zarządzania majątkiem rodzinnym, oferując system odroczenia podatkowego z 15% CIT przy wypłatach, ale ograniczony do określonego katalogu działalności.
Obie formy zapewniają fundamentalną korzyść w postaci definitywnego wyłączenia majątku z sfery właścicielskiej fundatora, co czyni je skutecznymi narzędziami ochrony majątku przed różnymi zagrożeniami – od wierzycieli, przez roszczenia rodzinne, aż po chaotyczne dziedziczenie. Różnią się jednak zakresem celów, mechanizmami podatkowymi i poziomem elastyczności w zarządzaniu przekazanym majątkiem (czytaj również: Fundacja, fundacja rodzinna a spółka – co wybrać? oraz Spółka holdingowa czy fundacja rodzinna – co wybrać?).
