Istota regulacji art. 84 ustawy o fundacji rodzinnej
Artykuł 84 ustawy o fundacji rodzinnej wprowadza mechanizm kontroli administracyjnej sprawowanej przez Krajową Administrację Skarbową. Przepis ten stanowi samodzielną podstawę prawną umożliwiającą organom skarbowym dostęp do określonych kategorii informacji o fundacji — uprawnienie, które nie wynikało wcześniej z innych regulacji podatkowych.
Cel tej regulacji jest jednoznaczny: umożliwienie weryfikacji prawidłowości wykonywania obowiązków publicznoprawnych w zakresie podatków zarówno przez samą fundację, jak i przez osoby pozostające z nią w stosunkach prawnych mogących generować zobowiązania podatkowe (zob. więcej nt. doradztwo podatkowe).
Katalog informacji podlegających udostępnieniu
Zakres obowiązku informacyjnego obejmuje trzy ściśle określone kategorie danych:
Lista beneficjentów fundacji rodzinnej — organ KAS może żądać pełnych danych z tego dokumentu, włącznie z informacjami objętymi klauzulą poufności zastrzeżoną przez fundatora fundacji rodzinnej. Obejmuje to dane identyfikacyjne (imię, nazwisko lub nazwa, PESEL/NIP), adresy oraz informacje o przysługujących uprawnieniach. Warto podkreślić, że tajemnica fundacji rodzinnej nie stanowi przeszkody dla realizacji tego obowiązku.
Spis mienia fundacji rodzinnej — dokument zawierający informacje o składnikach majątkowych wniesionych do fundacji wraz ze wskazaniem osób wnoszących, rodzaju i wartości poszczególnych aktywów oraz aktualnych proporcji mienia poszczególnych fundatorów.
Informacje o świadczeniach i mieniu przekazanym przy rozwiązaniu (więcej nt. Rozwiązania fundacji rodzinnej) — dane dotyczące rodzaju, wysokości lub wartości, terminu oraz sposobu realizacji. Co istotne, ten katalog ma charakter otwarty (ustawodawca użył sformułowania „w tym”), co oznacza możliwość żądania również innych powiązanych informacji, np. danych beneficjenta otrzymującego świadczenie.
Dwie pierwsze kategorie stanowią katalog zamknięty — organ nie może rozszerzać zakresu żądania na inne dokumenty fundacji niewymienione w przepisie. Wynika to z konstytucyjnej zasady legalizmu zakazującej rozszerzającej wykładni przepisów kompetencyjnych.
Podmioty uprawnione do wystąpienia z żądaniem
Żądanie może pochodzić od każdego organu KAS, pod warunkiem że służy realizacji jego ustawowych zadań. Uprawnionymi są zatem: Minister Finansów, Szef KAS, Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej, dyrektor izby administracji skarbowej, naczelnik urzędu skarbowego oraz naczelnik urzędu celno-skarbowego.
W praktyce najczęściej z uprawnienia tego korzystają naczelnicy urzędów skarbowych w ramach czynności sprawdzających lub przygotowania do kontroli podatkowej.
Procedura i forma żądania
Żądanie przybiera formę postanowienia, które musi zawierać uzasadnienie wskazujące okoliczności uzasadniające konieczność pozyskania konkretnych informacji. To wymóg materialny — ogólnikowe powołanie się na „realizację zadań ustawowych” nie spełnia standardu wynikającego z art. 45 ustawy o KAS.
Fundacji przysługuje zażalenie na postanowienie. Podstawą zaskarżenia może być w szczególności: żądanie informacji wykraczających poza katalog ustawowy, brak związku żądanych danych z realizacją zadań organu, wyznaczenie nieadekwatnie krótkiego terminu lub naruszenie zasady proporcjonalności.
Termin realizacji obowiązku
Minimalny termin wynosi 14 dni od doręczenia żądania. Organ powinien jednak dostosować długość terminu do zakresu i stopnia skomplikowania żądanych informacji. Wyznaczenie terminu minimalnego przy jednoczesnym żądaniu obszernych danych historycznych może stanowić podstawę zażalenia.
Granice czasowe obowiązku informacyjnego
Przepis nie określa maksymalnego okresu, za który można żądać informacji. Teoretycznie fundacja rodzinna mogłaby zostać zobowiązana do przedstawienia danych od momentu powstania. W praktyce jednak dwa czynniki ograniczają zakres temporalny żądania:
Po pierwsze, związek funkcjonalny z zadaniami organu — żądanie informacji dotyczących okresów, za które zobowiązania podatkowe uległy przedawnieniu, trudno uznać za służące realizacji zadań KAS.
Po drugie, zasada proporcjonalności z art. 31 ust. 3 Konstytucji — żądanie danych za wieloletni okres może zostać zakwestionowane jako środek nadmiernie uciążliwy w stosunku do celu kontroli.
Obowiązek archiwizacji danych historycznych
Z konstrukcji przepisu wynika konieczność przechowywania przez fundację danych historycznych, w tym kolejnych wersji listy beneficjentów. Zarząd fundacji rodzinnej powinien wdrożyć procedury zapewniające zachowanie ciągłości dokumentacji, nawet jeśli poszczególne dane ulegały zmianom w czasie.
Jednocześnie należy pamiętać, że dane osobowe usunięte zgodnie z art. 54 ust. 2 zd. 2 UFR (jako zbędne do zabezpieczenia praw beneficjenta fundacji rodzinnej lub wykonywania obowiązków statutowych) nie podlegają obowiązkowi przekazania, a ich brak nie może skutkować sankcjami (czytaj więcej nt. Statut fundacji rodzinnej).
Odpowiedzialność za naruszenie obowiązku
Sankcje określa art. 128 UFR i mają one charakter wyłącznie karny (grzywna w stawkach dziennych), nie administracyjny:
- niewykonanie obowiązku informacyjnego — od 240 stawek dziennych
- utrudnianie lub udaremnianie wykonania obowiązku — od 240 stawek dziennych
- podanie nieprawdziwych informacji — od 360 stawek dziennych
Odpowiedzialność ponoszą osoby uprawnione do prowadzenia spraw fundacji lub jej reprezentowania, a więc członkowie zarządu, likwidatorzy oraz prokurenci (czytaj m.in. Odpowiedzialność fundatora za zobowiązania fundacji rodzinnej).
Praktyczne wskazówki dla zarządu fundacji
Otrzymawszy żądanie od organu KAS, zarząd powinien w pierwszej kolejności zweryfikować, czy: postanowienie zawiera właściwe uzasadnienie, żądane informacje mieszczą się w katalogu ustawowym, wyznaczony termin jest realny do dotrzymania oraz czy żądanie nie obejmuje informacji, do których organ ma już dostęp z innych źródeł.
W przypadku wątpliwości co do zasadności lub zakresu żądania, fundacja może skorzystać z prawa do zażalenia. Wniesienie zażalenia nie wstrzymuje jednak obowiązku wykonania postanowienia, chyba że organ lub sąd administracyjny postanowi inaczej.
Kontrola na podstawie art. 84 UFR często stanowi wstęp do dalszych działań weryfikacyjnych. Fundacje powinny zatem traktować każde takie żądanie jako sygnał potencjalnego zainteresowania organów skarbowych i odpowiednio przygotować się na ewentualne kolejne czynności kontrolne (zob. usługę Doradztwo podatkowe i spory podatkowe).
